Choroby odkleszczowe – zabezpiecz się przed nimi na wiosnę!

Okres wiosny, w którym przyroda budzi się do życia i wszelkie rośliny zaczynają kwitnąć, zachęca do wycieczek w plener. Wiele osób nie wyobraża sobie początku maja, czyli tzw. majówki, bez skorzystania z aktywnego wypoczynku, czy to w postaci spacerów po lasach, czy też wędrówek górskich. Jest to dobry sposób spędzania wolnego czasu, polecany, by właściwie odpocząć i zregenerować się.

Należy jednak pamiętać, żeby się do takich wypraw właściwie przygotować i mieć świadomość potencjalnych zagrożeń, aby móc im zapobiec. Jednym z nich są kleszcze, czyli pasożyty, będące niewielkimi pajęczakami. W tym artykule opisano najczęstsze choroby odkleszczowe, a także jak można zapobiegać ukąszeniu i co zrobić, jeżeli już do niego doszło.

Jakie choroby może wywołać ukąszenie kleszcza

Samo ukąszenie przez kleszcza nie byłoby zbyt dużym problemem, gdyby nie był on nosicielem żadnych bakterii ani wirusów. Ugryzienie przez tego pasożyta bywa jednak groźne, ponieważ może on w swojej ślinie mieć różne bakterie i wirusy, które zostają przeniesione do organizmu człowieka i wywołują szereg chorób. W Polsce najczęściej są to:

• Borelioza – najbardziej znana choroba odkleszczowa, wywoływana przez bakterie – Borrelia burgdorferi. Zostają one przeniesione do człowieka wraz ze śliną lub wymiotami kleszcza. Ryzyko transmisji wzrasta wraz z czasem trwania kontaktu kleszcza z człowiekiem i osiąga blisko 100% w trzeciej dobie po ukąszeniu. Borelioza może wywoływać szereg objawów, które pojawiają się etapami. W leczeniu stosuje się odpowiednio dobrany antybiotyk. Wyróżnić można trzy stadia choroby:
  • Wczesne ograniczone zakażenie – charakteryzuje się pojawieniem rumienia wędrującego, którego stwierdzenie przez lekarza, jest wystarczające do rozpoznania choroby. Pojawia się on w miejscu ukąszenia, zwykle w ciągu 1-3 tygodni. Przyjmuje postać plamy lub grudki z centralnym przejaśnieniem i szybko się powiększa. Rumień wędrujący ma zazwyczaj średnicę powyżej 5 cm. Później zanika, również w przypadku rozpoczęcia leczenia,
  • Wczesne zakażenie rozsiane – po pewnym czasie od zakażenia dochodzi do jego rozsiana po organizmie. Pojawiają się wówczas objawy zapalenia stawów, zwykle kolanowego, rzadziej skokowego lub łokciowego. Występuje ból i obrzęk danego stawu, który utrzymuje się kilka tygodni, a później zanika. Innym objawem tej fazy boreliozy może być zapalenie mięśnia sercowego, (zwykle bezobjawowe, chociaż może prowadzić do bloków serca). Inne objawy wynikają z zajęcia procesem chorobowym układu nerwowego i są nazywane neuroboreliozą — dochodzi do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, a niekiedy także mózgu i rdzenia kręgowego. Dolegliwości temu towarzyszące są różne, zwykle pojawiają się zaburzenia poznawcze i pamięci. Niekiedy także porażenie nerwu twarzowego, co powoduje niedowład mięśni połowy twarzy,
  • Późne zakażenie przewlekłe – w tej fazie mogą nadal utrzymywać się objawy wcześniejszego etapu oraz niekiedy pojawia się przewlekłe zanikowe zapalenie skóry kończyn. Dochodzi do zmiany budowy naskórka z widocznym poszerzeniem żył oraz występuję ból i zaburzenia czucia kończyn.
• Kleszczowe zapalenie mózgu – choroba wywoływana przez wirusa, która rozwija się w ciągu 1-2 tygodni od ukąszenia przez kleszcza. W przebiegu tego schorzenia wyróżnia się dwie fazy:
  • Zwiastunowa – zgłaszane objawy przypominają grypę. Pojawiają się bóle głowy i mięśni, osłabienie, stany podgorączkowe, nudności i wymioty,
  • Objawowa – w tym etapie dochodzi do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego, co powoduje zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu i/lub rdzenia kręgowego. W zapaleniu opon pojawia się ból głowy ze sztywnością karku, wysoka gorączka (do 40 stopni Celsjusza), zawroty głowy oraz nudności i wymioty. Objawy te ustępują w ciągu 2 tygodni. W zapaleniu mózgu i rdzenia kręgowego obserwuje się zaburzenia świadomości oraz orientacji i pamięci. Pojawiają się zawroty głowy, oczopląs i drżenia kończyn a w zapaleniu rdzenia także niedowłady kończyn i zaburzenia czucia.

Profilaktyka

Aby uniknąć przeniesienia groźnych chorób, ważna jest profilaktyka, polegająca na zmniejszaniu ryzyka ukąszenia przez kleszcza. Powinno stosować się środki ochronne przed wyruszeniem na wycieczki, zwłaszcza do lasu lub na łąkę. W tym celu wskazane jest:

• zakładanie czapki oraz dopasowanego ubioru z długimi rękawami i nogawkami, by kleszcze nie mogły zbyt łatwo pod nie wejść,
• stosowanie odpowiednich repelentów, czyli środków chemicznych, które odstraszają kleszcze,
• wnikliwa obserwacja skóry całego ciała po powrocie z wycieczki i wczesne usuwanie kleszczy ze skóry.

W przypadku odkleszczowego zapalenia mózgu dostępna jest także bardzo skuteczna szczepionka, która ma chronić przed tą chorobą.

Co zrobić po ukąszeniu kleszcza?

Jeżeli zauważy się kleszcza na skórze, przede wszystkim nie należy panikować, gdyż jeżeli pasożyt w nią wbity od niedawna, to ryzyko przeniesienia chorób jest niskie. Powinno się:

• usunąć kleszcza przy pomocy pęsety lub specjalnej „kleszczołapki”, chwytając kleszcza w okolicy skóry i pewnym ruchem go wyciągając,
• nie należy ściskać pasożyta, ani smarować alkoholem lub innymi substancjami, gdyż może to wywołać u niego wymioty, co zwiększa ryzyko zakażenia,
• po usunięciu kleszcza należy przez jakiś czas obserwować skórę w tym miejscu, czy nie pojawia się rumień.

Jeżeli ktoś nie wie, jak usunąć kleszcza, to powinien udać się do lekarza rodzinnego. Również w przypadku pojawienia się niepokojących objawów, konieczna jest pilna wizyta u lekarza.